غلوّ پس از امام على ( ع ) تا دوران امام باقر ( ع ) در زمان امامت امام حسن ( ع ) و امام حسين ( ع ) به هيچ نوع غلوّى دربارهء ائمه ( ع ) يا شخصيت‌هاى ديگر شيعى برنمىخوريم كه مىتوان علّت آن را در شدّت اختناق حاكم به وسيلهء امويان دانست . اما در سال‌هاى آغازين امامت امام سجاد ( ع ) ( 61 - 94 ه . ق ) شاهد قيام مختار ( 66 - 67 ه . ق ) در كوفه با شعار خونخواهى از قاتلان كربلا مىباشيم كه به عقيدهء برخى مىتوان آن را از نقاط آغازين غلوّ شيعى به حساب آورد . با مراجعه به كتب تاريخى و نيز كتب ملل و نحل شاهد انتساب عقايد غلوّآميزى همچون آوردن نوعى جديد از دين ، « 1 » عقيدهء مهدويت و تطبيق آن بر محمد حنفيه ، « 2 » تفسير بداء به تغيير در علم الهى ، « 3 » و ادّعاى نبوّت « 4 » به شخص مختار مىباشيم . گرچه نمىتوان قيام مختار را از حدّ يك قيام سياسى فراتر برد ، امّا باتوجه به شكست اين قيام در سال 67 هجرى و افتادن عرصه به دست مخالفان مختار ، رواج بازار شايعات و اتهامات عليه مختار و نهضت او به منظور لوث كردن آن و نيز جلوگيرى از پديد آمدن نهضت‌هاى مشابه ، طبيعى است . « 5 » غلوّ در زمان امام باقر ( ع ) و امام صادق ( ع ) در اين دوره شاهد دو نقطه عطف مهم در تاريخ غلوّ هستيم : اوّل آنكه عقيدهء الوهيت اشخاص در ميان عقايد برخى از غاليان مطرح شد . ديگر آنكه در برخى از جريان‌هاى غالى ، امامان شيعه يعنى امام باقر ( ع ) و امام صادق ( ع ) به‌عنوان محور مطرح شدند . بدين رو براى اولين بار شخصى به نام حمزة بن عمارة بربرى ( يا يزيدى ) « 6 » ادعاى خدايى محمد حنفيه ، پيامبرى ابن كرب رهبر كربيه و امامت خود را مطرح ساخت و گفته مىشود كه گروهى از اهل كوفه و مدينه را با خود

--> ( 1 ) . الاحزاب المعارضة السياسية ، ص 168 . ( 2 ) . مذاهب الاسلاميين ، ص 71 . ( 3 ) . الملل و النحل ، ج 1 ، ص 149 . ( 4 ) . الحور العين ، ص 128 . ( 5 ) . ر . ك : ماهيت قيام مختار ، ص 653 و پس از آن . ( 6 ) . اختيار معرفة الرجال ، ص 196 .